Την παραμονή του εορτασμού της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, οι νοικοκυρές σε όλη τη χώρα κόβουν, σύμφωνα με το έθιμο, φρέσκο βασιλικό, τον οποίο φέρνουν στην εκκλησία για να τον ευλογήσει ο ιερέας, να φτιάξει αγιασμό και να τον μοιράσει στους πιστούς.
Το έθιμο αυτό συνδέεται με την Αγία Ελένη και την ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου). Όπως διδάσκει η παράδοση, η αγία ανακάλυψε τον Σταυρό του μαρτυρίου σε ένα μέρος κατάφυτο από βασιλικό.
Έτσι, κατά τη μεγάλη γιορτή οι κληρικοί μοιράζουν κλαδάκια του, ως σύμβολο και ανάμνηση του σπουδαίου γεγονότος.
Η Αγία Ελένη, φτάνοντας στην Ιερουσαλήμ, αναζήτησε το σημείο που ήταν θαμμένος ο σταυρός. Ωστόσο, δεν υπήρχε κανένας που να γνωρίζει και να μπορεί να υποδείξει την τοποθεσία. Συνοδευόμενη από πολλούς εργάτες, δεν έπαψε να ψάχνει, έχοντας πίστη και επιμονή. Όλοι τους δούλευαν σκληρά για πολλούς μήνες, χωρίς, όμως, να έχουν κανένα αποτέλεσμα.
Μια μέρα, η αγία πάτησε ένα μικρό φυτό, από το οποίο βγήκε πολύτιμο άρωμα, μια γλυκιά μυρωδιά που γέμισε τον αέρα. Κάλεσε τότε τους ανθρώπους που τη συνόδευαν και τους διέταξε να σκάψουν στο σημείο εκείνο. Ο σταυρός βρέθηκε ακριβώς εκεί. Έτσι, και το φυτό πήρε το όνομά του από την ανακάλυψη του Τιμίου Ξύλου, πάνω στο οποίο σταυρώθηκε ο «Βασιλιάς του Κόσμου».
Χρησιμοποιώντας τον αγιασμό της μεγάλης γιορτής, παρασκευάζεται όλο τον χρόνο άρτος, ευλογημένος από την χάρη του Τιμίου Σταυρού.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, ιδιαίτερα για τις τοπικές παραδόσεις του νησιού της Λήμνου, η κάθε νοικοκυρά φέρνει στον ναό ένα δοχείο με νερό και βασιλικό. Με αυτά γίνεται αγιασμός, από τον οποίο παράγεται ψωμί με προζύμι καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Σύμφωνα με λαϊκές αφηγήσεις, μια Τουρκάλα ρώτησε κάποτε τους ντόπιους πώς κατάφερναν να κάνουν το ψωμί τους τόσο νόστιμο. Εκείνοι της είπαν πως στο ζυμάρι τους πρόσθεταν αγιασμό από τη γιορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Η γυναίκα ζήτησε λίγο αγιασμό και για τον εαυτό της. Ωστόσο, οι νησιώτες δεν ήταν σίγουροι εάν θα έπρεπε να της δώσουν, καθώς δεν ήταν χριστιανή. Μη θέλοντας να αρνηθούν το αίτημά της, της προσέφεραν τελικά λίγο νερό, ισχυριζόμενοι πως ήταν καθαγιασμένο. Έτσι συνέβη ένα θαυματουργό γεγονός. Η αγαθή προαίρεση της Τουρκάλας, που πίστευε βαθιά πως το νερό που της έδωσαν ήταν ευλογημένο, έκανε το ψωμί να φουσκώσει και να γίνει εξαιρετικά νόστιμο, ενώ διατηρούνταν από μέρα σε μέρα χωρίς να χαλάει. Όταν η γυναίκα ευχαρίστησε τους ανθρώπους που της είχαν δώσει το νερό, εκείνοι, γεμάτοι τύψεις, αναγκάστηκαν να της αποκαλύψουν το μυστικό τους. Αναγνωρίζοντας, ωστόσο, το θαύμα, πήραν από την εκκλησία βασιλικό και σχημάτισαν το σημείο του σταυρού πάνω από το προζύμι. Το φυτό τοποθετήθηκε στη συνέχεια σε ένα ποτήρι με νερό, προκειμένου να ριζώσει και θα ξαναφυτευτεί.
