Μέγα και αγγελικό σχήμα: Η ενδυμασία των μεγαλόσχημων μοναχών και ο συμβολισμός της

Το μέγα και αγγελικό σχήμα αποτελεί το υψηλότερο στάδιο της μοναχικής ζωής. Αποδίδεται στους μοναχούς που έχουν διακριθεί για τους ασκητικούς τους αγώνες και έχουν καταφέρει να υπερβούν τις δοκιμασίες του πνευματικού τους βίου. Πρόκειται για ένα δεύτερο βάπτισμα, αντίστοιχο της τελετής της μοναχικής κουράς. Αποτελεί ύψιστη τιμή και μεγάλη κληρονομιά για τους ασκητές που αξιώνονται να φτάσουν ως εκεί.

Ο τίτλος του μεγάλου σχήματος συνοδεύεται από την αντίστοιχη ενδυμασία, την οποία υιοθετεί ο μοναχός, συμβολίζοντας την παραίτησή του από κάθε τι το εγκόσμιο και την πλήρη αφοσίωσή του στο πρόσωπο του Θεού.

Συγκεκριμένα, ο μεγαλόσχημος ασκητής ενδύεται την κουκούλα με την έντονη τριγωνική κορυφή, τον ανάλαβο (ή πολυσταύρι) και το μεγάλο σχήμα. Το σώμα του τυλίγεται ανάμεσα σε σταυρούς και σύμβολα που δηλώνουν τη νέκρωσή του για τον κόσμο. Μιμείται, έτσι, τον Χριστό και τη θυσία Του. Τα ενδύματά του αναδεικνύουν την ταπεινοφροσύνη και την πραότητα του μοναχικού βίου, ενώ παράλληλα τονίζουν τον πόνο και τη θλίψη της σταύρωσης του Κυρίου, της συνεχούς θυσίας Του για τους ανθρώπους.

Τι αναπαρίσταται πάνω στο Μεγάλο Σχήμα;

Τι συμβολίζουν τα επιμέρους σχέδια;

Τι σημασία έχουν οι συντομογραφίες που τα πλαισιώνουν;

Το μεγάλο σχήμα αποτελείται από συγκεκριμένα σύμβολα, παραστάσεις και συντομογραφίες με σπουδαίο πνευματικό περιεχόμενο. Συχνά, τα σχέδιά του κοσμούν και άλλα ιερά αντικείμενα, υφάσματα και σκεύη που χρησιμοποιούνται στην λατρευτική ζωή της εκκλησίας.

Βρείτε περισσότερα στο ηλεκτρονικό μας κατάστημα, πατώντας εδώ.

Τι συμβολίζουν τα σχέδια στο Μεγάλο Σχήμα;

Ο σταυρός του μαρτυρίου

Στο κέντρο του ενδύματος αναπαρίσταται ο σταυρός του μαρτυρίου, υπερυψωμένος στον Γολγοθά, όπου έγινε η σταύρωση. Όπως αναφέρεται στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο:

Καὶ ἐλθόντες εἰς τόπον λεγόμενον Γολγοθᾶ, ὅ ἐστι λεγόμενος κρανίου τόπος,

ἔδωκαν αὐτῷ πιεῖν ὄξος μετὰ χολῆς μεμιγμένον· καὶ γευσάμενος οὐκ ἤθελε πιεῖν.

σταυρώσαντες δὲ αὐτὸν διεμερίσαντο τὰ ἱμάτια αὐτοῦ βαλόντες κλῆρον,

καὶ καθήμενοι ἐτήρουν αὐτὸν ἐκεῖ. (27:33-36)

Κρανίο και οστά

Στη βάση του σταυρού τοποθετείται ένα κρανίο και οστά, που συμβολίζουν τον πρώτο άνθρωπο. Γίνεται, έτσι, ένας παραλληλισμός ανάμεσα στον Αδάμ, ως τον πρώτο άνθρωπο της Παλαιάς Διαθήκης, και τον Χριστό, που με την ενανθρώπιση και τον θάνατό του αποτέλεσε τον πρώτο άνθρωπο της Καινής Διαθήκης. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην Προς Κορινθίους Α΄ επιστολή, πρόκειται για τον «πρώτο» και τον «έσχατο Αδάμ», αυτόν που «ζει» και αυτόν που «προσφέρει τη ζωή».

Οὕτω καὶ γέγραπται· ἐγένετο ὁ πρῶτος ἄνθρωπος Ἀδὰμ εἰς ψυχὴν ζῶσαν· ὁ ἔσχατος Ἀδὰμ εἰς πνεῦμα ζωοποιοῦν· (Α Κορ. 15:45)

Τα όργανα του Πάθους

Δεξιά και αριστερά από τον σταυρό στέκονται τα όργανα του Πάθους. Στη μία πλευρά βρίσκεται ο σπόγγος, τον οποίο χρησιμοποίησαν για να δώσουν ξύδι στον Ιησού όταν Αυτός δίψασε, ενώ στην άλλη βρίσκεται η λόγχη, με την οποία τρύπησαν το σώμα Του.

Μετὰ τοῦτο εἰδὼς ὁ Ἰησοῦς ὅτι πάντα ἤδη τετέλεσται, ἵνα τελειωθῇ ἡ γραφή, λέγει· διψῶ.

Σκεῦος οὖν ἔκειτο ὄξους μεστόν· οἱ δὲ πλήσαντες σπόγγον ὄξους καὶ ὑσσώπῳ περιθέντες προσήνεγκαν αὐτοῦ τῷ στόματι.   (Ιω. 19:28-29)

[…] ἀλλ᾿ εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ αὐτοῦ τὴν πλευρὰν ἔνυξε, καὶ εὐθέως ἐξῆλθεν αἷμα καὶ ὕδωρ. (Ιω. 19:34)

Περισσότερα σύμβολα

Πέρα από τα παραπάνω, που αποτελούν τα βασικά σύμβολα του μεγάλου σχήματος, συχνά απεικονίζονται και άλλα σχέδια, με αντίστοιχες αναφορές στο Πάθος και τη θυσία του Θεανθρώπου. Μεταξύ άλλων εντοπίζονται τα εξής:

• Ακάνθινο στεφάνι: ως σύμβολο των χλευασμών που υπέμεινε ο Κύριος

«καὶ πλέξαντες στέφανον ἐξ ἀκανθῶν ἐπέθηκαν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ καὶ κάλαμον ἐπὶ τὴν δεξιὰν αὐτοῦ, καὶ γονυπετήσαντες ἔμπροσθεν αὐτοῦ ἐνέπαιζον αὐτῷ λέγοντες· χαῖρε ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων·» (Ματθ. 27:29)

• Σφυρί και καρφιά: ως τα υλικά μέσα που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη σταύρωση

«ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· ἑωράκαμεν τὸν Κύριον. ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω.» (Ιω. 20:25)

• Σκάλα: ως το εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε για την αποκαθήλωση του Χριστού
• Στύλος: ως το σημείο που έδεσε ο Πιλάτος τον Ιησού κατά τη δίκη και πριν από τη σταύρωση
• Κόκορας: ως σύμβολο της προδοσίας του Θεανθρώπου

«ἀποκριθεὶς δὲ ὁ Πέτρος εἶπεν αὐτῷ· εἰ πάντες σκανδαλισθήσονται ἐν σοί, ἐγὼ δὲ οὐδέποτε σκανδαλισθήσομαι. ἔφη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· ἀμὴν λέγω σοι ὅτι ἐν ταύτῃ τῇ νυκτὶ πρὶν ἀλέκτορα φωνῆσαι τρὶς ἀπαρνήσῃ με.» (Ματθ. 26:33-34)

Τι σημαίνουν οι συντομογραφίες στο Μεγάλο Σχήμα;

Πέρα από τα επιμέρους σχέδια και σύμβολα που κοσμούν το μεγάλο σχήμα, υπάρχει πλήθος συντομογραφιών που πλαισιώνουν τις εικόνες και γεμίζουν κάθε κενό σημείο του υφάσματος. Αν και οι επιγραφές δύνανται να διαφέρουν, ανάλογα με την έκταση, το μέγεθος και την ποιότητα του εκάστοτε υλικού, ωστόσο, αυτές που απαντώνται συνήθως είναι οι εξής:

• ΙΝΒΙ — Ιησούς Ναζωραίος Βασιλεύς Ιουδαίων
• ΟΒ ΤΔ — Ο Βασιλεύς της Δόξης
• ΙΣ ΧΣ ΝΙΚΑ — Ιησούς Χριστός Νικά (Το χριστόγραμμα προέρχεται, σύμφωνα με την παράδοση, από όραμα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, ο οποίος είδε έναν σταυρό συνοδευόμενο από την επιγραφή «Ἐν τούτῳ νίκα». Έγινε, έτσι, σύμβολο της κάθε νίκης και, πρωταρχικά, της νίκης επί του θανάτου.)
• ΞΖ — Ξύλον Ζωής
• ΦΧ ΦΠ — Φως Χριστού Φαίνει Πάσι (δηλαδή το φως της χάρης του Χριστού που φωτίζει τα πάντα)
• ΤΤ ΔΦ — Τετιμημένον Τρόπαιον Δαιμόνων Φρίκη (ως τρόπαιο νοείται ο σταυρός επάνω στον Γολγοθά, το ιερό μνημείο, που αποτελεί παντοτινή υπενθύμιση της νίκης του Χριστού επί του θανάτου και της σωτηρίας του ανθρώπου μέσω του Θείου Πάθους)
• ΤΚ ΠΓ — Τόπος Κρανίου Παράδεισος Γέγονεν (ως τόπος κρανίου νοείται ο Γολγοθάς, που μετά τη θυσία του Θεανθρώπου γίνεται η πύλη για τον παράδεισο. Εκεί πεθαίνει η αμαρτία, καταργείται ο Άδης και συντελείται η σωτηρία του ανθρώπου.)
• ΞΓΘΗ — Ξύλου Γεύσις Θάνατον Ήγαγεν (ως αναφορά στον σταυρό του Κυρίου, που έφερε τον θάνατο αλλά και την ανάστασή Του)
• CΞΖΕ — Σταυρού Ξύλω Ζωήν Εύρομεν (ως αναφορά στο ξύλο του σταυρού που έσωσε τον άνθρωπο από το προπατορικό αμάρτημα, κατήργησε τον Άδη και άνοιξε τον δρόμο για την αιώνια ζωή)
• ΑΔ — Αδάμ (δεξιά και αριστερά από το κρανίο στη βάση του σταυρού)
• ΤC ΔΦ — Τούτο το Σχήμα Δαίμονες Φρίττουσι
• EE EE — Εωσφόρος Έπεσεν Εύρωμεν Εδέμ ή Ελένης Εύρεσις Εύρωμεν Εδέμ (για τη συγκεκριμένη συντομογραφία υπάρχουν δύο διαφορετικές εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, η φράση αναφέρεται στην πτώση του εωσφόρου και τη δυνατότητα του ανθρώπου να εξυψωθεί από την αμαρτία, υπερβαίνοντας το κακό και βρίσκοντας τελικά τον παράδεισο. Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή, η φράση αναφέρεται στην Αγία Ελένη, η οποία το 326 ανέσυρε τον Τίμιο Σταυρό. Με το εύρημα αυτό, μπορεί ο κάθε άνθρωπος να σωθεί, βρίσκοντας την Εδέμ του παραδείσου.)
• ΡΡ ΔΡ — Ρητορικότερα Ρημάτων Δακρύων Ροή (δηλαδή περισσότερο και από τα πιο περίτεχνα λόγια, αξίζουν τα δάκρυα της μετάνοιας, ως απόδειξη αληθινής αγάπης για τον Θεό)
• ΘΘ ΘΘ — Θεού Θέα Θείον Θαύμα (το θαύμα της δυνατότητας να δει κανείς τον Θεό με τα μάτια του)
• ΧΧ ΧΧ — Χριστός Χριστιανοίς Χαρίζεται Χάριν (Ο Χριστός χαρίζει τη χάρη Του στους Χριστιανούς)