Το ιερό μυστήριο της εξομολογήσεως: τι λέμε και τι όχι στον ιερέα;

Η εξομολόγηση είναι ένα από τα σπουδαιότερα εκκλησιαστικά μυστήρια. Μας επιτρέπει να «συμφιλιωθούμε» με τον Θεό, να κατανοήσουμε βαθύτερα την πίστη μας και την ίδια την ύπαρξή μας. Ενισχύουμε, έτσι, την πνευματικότητά μας, μετανοούμε για όσα μας βαραίνουν και ερχόμαστε σε επικοινωνία με τον Θεό.

Η μετάνοια αποτελεί για τον άνθρωπο ψυχική μεταστροφή και μεταμόρφωση.

Όταν αμαρτάνουμε, απομακρυνόμαστε από τον Θεό-πατέρα. Ωστόσο, με το δώρο της εξομολογήσεως και την καθοδήγηση του πνευματικού μας, τα λάθη μας συγχωρούνται. Γινόμαστε πάλι ελεύθεροι και ικανοί να επιστρέψουμε στην αγκαλιά του Κυρίου. Η εξομολόγηση μας απαλλάσσει από το βάρος όσων ταλαιπωρούν τις ψυχές μας, όσων μειώνουν και περιορίζουν τη θεοειδή υπόστασή μας. Μας δίνει, ακόμη, την ευκαιρία να συζητήσουμε τους πιο ενδόμυχους προβληματισμούς μας, να δεχθούμε χρήσιμες συμβουλές και να ενισχυθούμε πνευματικά.

Ποιος θεμελίωσε το μυστήριο της εξομολόγησης;

Το μυστήριο της εξομολόγησης θεσπίστηκε από τον ίδιο τον Ιησού Χριστό. Αυτός έδωσε στους αποστόλους τη δυνατότητα να συγχωρούν στο όνομά Του τις αμαρτίες των ανθρώπων. Στη συνέχεια, το δώρο αυτό μεταβιβάστηκε στους επισκόπους και στους λειτουργούς της εκκλησίας, προκειμένου να συνεχίσουν το έργο των αποστόλων. Έτσι, το μυστήριο της εξομολόγησης καθιερώθηκε και τελείται έως σήμερα.

Είναι απαραίτητο για όλους να εξομολογούνται;

Ο μόνος άνθρωπος που δεν έχει ανάγκη την εξομολόγηση είναι ο αναμάρτητος άνθρωπος. Ωστόσο, ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος τονίζει πως όποιος θεωρεί τον εαυτό του αναμάρτητο, πλανάται και απέχει πολύ από την αλήθεια. Ο μόνος αναμάρτητος πάνω στη γη ήταν ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος δέχτηκε το βάπτισμα της μετανοίας από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο και, έτσι, με το παράδειγμά Του τόνισε τη σημασία του μυστηρίου. Η εξομολόγηση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της λειτουργικής και πνευματικής ζωής του κάθε ορθόδοξου χριστιανού.

Σε ποιον μπορώ να εξομολογηθώ;

Το μυστήριο της εξομολόγησης γίνεται με τη συμμετοχή του πνευματικού πατέρα του κάθε πιστού. Όποιος επιθυμεί να εξομολογηθεί, θα πρέπει να απευθυνθεί σε έναν ιερέα, που να έχει την ευλογία και την άδεια για το έργο αυτό. Συχνά, χρειάζεται να επικοινωνήσει μαζί του εκ των προτέρων και να συμφωνήσει για την ώρα και το μέρος της τέλεσης του ιερού μυστηρίου, ενώ σε πολλές ενορίες οι ημέρες και ώρες της εξομολόγησης είναι προκαθορισμένες.

Είναι καλό να θυμόμαστε πως ο πνευματικός μας, ως άνθρωπος, δεν είναι αλάνθαστος αλλά έχει και αυτός τις δικές του αμαρτίες.

Εκτελεί το έργο της συγχώρεσης των αμαρτιών μας όχι με την αγιότητα ή τη δύναμή του, αλλά με τη χάρη που του δόθηκε κατά παραχώρηση από τον Θεό. Μεσιτεύει στον Κύριο για εμάς, ενώ ο ίδιος εξομολογείται τις δικές του αμαρτίες σε έναν άλλο πνευματικό ιερέα. Δεν θα πρέπει, λοιπόν, να αναζητάμε έναν «άγιο» για να εξομολογηθούμε, αλλά έναν άνθρωπο που, παρά τα δικά του πάθη, θα καταφέρει να ελαφρύνει τα βάρη της ψυχής μας.

Το σημαντικό είναι να συνειδητοποιήσουμε την αμαρτία μας και να βρούμε τη δύναμη να την εξομολογηθούμε. Ο πνευματικός μας θα βρει με τη σειρά του τη σοφία και τη χάρη του Θεού, ώστε οι συμβουλές του να μας φανούν ψυχωφελείς και να εντείνουν την πίστη μας.

Ωστόσο, χωρίς αληθινή μετάνοια και ψυχικό μόχθο, ακόμα και ο πιο άξιος πνευματικός δεν δύναται να φέρει μέσα μας την ειρήνη. Η χάρις του Θεού έρχεται στη ζωή μας όχι με την αγιοσύνη και τις παρακλήσεις του εκάστοτε ιερέα, αλλά με τη δική μας ταπείνωση, μετάνοια, προσευχή, συγχώρεση και αγάπη.

Πού γίνεται η εξομολόγηση;

Το μυστήριο της εξομολόγησης τελείται συνήθως στον ναό. Ορισμένες φορές μπορεί, ακόμη, να τελεστεί σε ένα παρεκκλήσι ή σε κάποιο άλλο αντίστοιχο μέρος.

Τι πρέπει να πούμε στην εξομολόγηση;

Προτού προσέλθουμε στο μυστήριο της εξομολόγησης, θα πρέπει να κατανοήσουμε τα βαθύτερα συναισθήματα και τους προβληματισμούς μας. Έτσι, θα μπορέσουμε να μιλήσουμε για τις σκέψεις, τα λόγια, τις πράξεις, τη συμπεριφορά, τις συνήθειες, τις αξίες, τις προτεραιότητες, τους στόχους και τον γενικότερο τρόπο ζωής μας.

Είναι χρήσιμο να μην περιοριστούμε στην προσωπική μας ζωή και τους θεωρητικούς μας προβληματισμούς, αλλά να εξετάσουμε τις οικογενειακές και κοινωνικές μας σχέσεις, την εργασία και τη συναναστροφή μας με τον υπόλοιπο κόσμο. Η ζωή μας θα πρέπει να φωτίζεται από το Άγιο Πνεύμα σε όλες της τις πτυχές και όχι μόνο σε ό,τι αφορά την προσωπική μας αυτοβελτίωση και αναστοχασμό. Σκοπός δεν είναι να καταδικάσουμε τον εαυτό μας, αλλά να επαναξιολογήσουμε τη στάση μας, αναζητώντας πάντοτε τον δρόμο μας προς τη Βασιλεία του Θεού.

Είναι, λοιπόν, χρήσιμο να αναλογιστούμε τα ζητήματα που μας απασχολούν, να εξετάσουμε την κρίση μας και τις αποφάσεις που παίρνουμε καθημερινά.

Δεν έχω κάνει καμιά σκληρή και ειδεχθή πράξη... τι να εξομολογηθώ;

Συχνά αναρωτιόμαστε τι είναι αυτό που θα έπρεπε να εξομολογηθούμε, εφόσον δεν έχουμε κάνει καμιά πραγματικά φριχτή πράξη. Η σκέψη μας αυτή είναι μια καλή αφορμή για να αναζητήσουμε και να μελετήσουμε καλύτερα τη διδασκαλία του Χριστού. Ο Κύριός μας διδάσκει πως, πέρα από την τήρηση των εντολών, υπάρχουν πολλά ακόμη πράγματα που μπορούμε να κάνουμε, φροντίζοντας για τη σωτηρία της ψυχής μας. Έτσι, είναι καλό να αναλογιστούμε τις αμαρτωλές σκέψεις, τις έγνοιες και να άγχη, τον θυμό και τα πάθη που μας απομακρύνουν από το πρόσωπό Του. Είναι, ακόμη, χρήσιμο να σκεφτούμε, όχι μόνο το κακό που πιθανόν κάναμε, αλλά και το καλό που δεν κάναμε, αποφεύγοντας μια ευκαιρία σωτηρίας που μας προσέφερε ο Κύριος.

Πολλοί από εμάς θα δήλωναν με ευκολία και σιγουριά πως αγαπούν τον Θεό, πως πιστεύουν σε αυτόν και πως έχουν το πρόσωπό Του ως αρχή της ζωής τους.

Πώς μπορούμε, όμως, στο πλαίσιο της θνητής ύπαρξής μας, να είμαστε ποτέ σίγουροι για αυτή την αγάπη;

Το πιο ακριβές και ισχυρό κριτήριο στην προσπάθειά μας να πλησιάσουμε τον Κύριο είναι οι εντολές Του και ιδιαίτερα η ιδέα της αγάπης προς τον πλησίον. Όπως μας δίδαξε ο ίδιος ο Χριστός, στην εντολή «αγάπα τόν πλησίον σου ὡς σεαυτόν» περιλαμβάνονται όλες οι υπόλοιπες.

Δεν γίνεται να θεωρούμε πως αγαπάμε τον Θεό, ενώ παράλληλα παραβιάζουμε τις εντολές Του. Αντίστοιχα, δεν μπορούμε να αγαπάμε τους ανθρώπους και ταυτόχρονα να συμπεριφερόμαστε άδικα.

Πράγματι, η αγάπη προς τον Θεό εκδηλώνεται με την αγάπη μας προς τον πλησίον. Έτσι, όταν είμαστε αδιάφοροι ή συμπεριφερόμαστε με κακία, δείχνουμε πως δεν έχουμε αγάπη και για τον ίδιο τον Θεό. Παραβλέπουμε την πιο σημαντική εντολή Του και δεν σεβόμαστε τα υπόλοιπα δημιουργήματά Του.

Μου είναι δύσκολο να μιλάω για τα πιο προσωπικά μου ζητήματα. Διστάζω και νιώθω συστολή. Πώς θα φανούν οι πράξεις και οι σκέψεις μου στον πνευματικό μου;

Το μυστήριο της εξομολόγησης θα πρέπει να είναι για εμάς θεραπεία που θα μας λυτρώσει, ενώ στο πρόσωπο του πνευματικού μας θα πρέπει να βλέπουμε έναν γιατρό. Η εξομολόγηση είναι πράγματι θέμα ψυχικής και, συχνά, και σωματικής υγείας.

Για τον πνευματικό μας, η εξομολόγηση είναι ιερή πράξη, που απαιτεί πίστη και θάρρος, ενώ αξίζει τον μέγιστο σεβασμό. Οι αμαρτίες μας δεν είναι για αυτόν ντροπιαστικές, αστείες ή φριχτές. Είναι προβληματισμοί και πάθη, μεγάλα ή μικρά, που βασανίζουν τα πνευματικά του παιδιά. Προτεραιότητά του είναι να μας συμπαρασταθεί και επ’ ουδενί να μας κρίνει.

Την ώρα της εξομολόγησης ο κάθε άνθρωπος ταπεινώνεται ενώπιον του Θεού και του ιερέα, περιβαλλόμενος από τη Θεία Χάρη, που γεμίζει και νοηματοδοτεί τα μυστήρια της εκκλησίας.

Φοβάμαι μήπως ο πνευματικός μου αποκαλύψει όσα του εμπιστεύομαι

Η διατήρηση της εχεμύθειας είναι ιερό καθήκον του πνευματικού, το οποίο κατοχυρώνεται από την εκκλησία. Οποιαδήποτε παραβίαση της εμπιστευτικότητας συνεπάγεται την τιμωρία του προσώπου που τη διέπραξε, διαρρηγνύοντας τον δεσμό του εξομολογούμενου με τον εξομολόγο.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, ο πνευματικός θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιατρός. Αυτό συνεπάγεται την εμπιστοσύνη μας στο πρόσωπό του και τη δική του αξιοπιστία.

Έχουμε πάντοτε τη δυνατότητα να επιλέξουμε ελεύθερα τον πνευματικό μας καθοδηγητή, ορμώμενοι από την προσωπική μας κρίση και διαίσθηση. Έκτοτε είναι καλό να εξομολογούμαστε τακτικά στον ίδιο ιερέα, αποφεύγοντας τις πολλές αλλαγές.

Πώς να μιλήσω για τις αμαρτίες μου και να εκφράσω όσα έχω σκεφτεί;

Αρκεί μια απλή, σύντομη και σαφής αναφορά στην ουσία των πράξεών μας. Δεν χρειάζονται λεπτομέρειες που δύνανται να μας φέρουν σε αμηχανία, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για σαρκικά πάθη. Ακόμη, δεν χρειάζονται μακροσκελείς εισαγωγές ή δικαιολογίες.

Εάν κρίνεται απαραίτητο, ο ίδιος ο πνευματικός θα ζητήσει να μάθει περισσότερα. Το σημαντικό είναι να παραμένουμε ταπεινοί και να έχουμε συνείδηση των όσων εξομολογούμαστε.

Δεν χρειάζονται περιττές κουβέντες ή τετριμμένες εκφράσεις κενές περιεχομένου. Εάν έχουμε ανάγκη από συζήτηση πάνω σε θέματα γενικού ενδιαφέροντος, αυτό μπορεί να γίνει και εκτός του μυστηρίου της εξομολόγησης. Είναι σημαντικό να νοιαζόμαστε για τους υπόλοιπους αδελφούς μας που περιμένουν εξίσου να εξομολογηθούν, καθώς και για τον πνευματικό μας που μας ακούει με αυταπάρνηση και υπομονή.

Η ευλογία του πνευματικού σημαίνει συγχώρεση των αμαρτιών; Χρειάζεται να εξομολογηθώ ξανά;

Η ευλογία του πνευματικού μας χαρίζει συγχώρεση για όλες τις αμαρτίες που έχουμε αναγνωρίσει και παραδεχτεί. Θα πρέπει να είμαστε σίγουροι για αυτό και να μην αμφισβητούμε την μακροθυμία του Θεού. Δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε ή να αμφιβάλλουμε πως ο Κύριος συγχώρεσε με μιας κάθε παράπτωμά μας, μεγάλο ή μικρό, εφόσον το εξομολογηθήκαμε ειλικρινά και μετανοήσαμε για την πράξη μας. Πρέπει να δείχνουμε πίστη στο μυστήριο και στην αγάπη του Κυρίου, η οποία «πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει».

Αν πάλι αμελήσαμε να αναφέρουμε κάτι που θεωρούμε σημαντικό, είναι καλό να το θυμόμαστε, έχοντας πίστη πως ο Θεός θα μας δώσει την ευκαιρία να το εξομολογηθούμε στο μέλλον.

Τι να κάνω εάν έχω ξεχάσει να αναφέρω κάτι σημαντικό; Τι γίνεται αν κρύψω κάποια αμαρτία μου νιώθοντας φόβο ή ντροπή;

Εάν μετά την εξομολόγηση συνειδητοποιήσουμε πως ξεχάσαμε να αναφέρουμε κάτι σημαντικό, δεν θα πρέπει να χάσουμε τη χαρά και την ελπίδα μας. Αρκεί να το θυμόμαστε και να το αναφέρουμε την επόμενη φορά που θα προσέλθουμε στο ιερό μυστήριο. Εάν, ωστόσο, παραλείψαμε σκόπιμα κάποιο αμάρτημά μας, θα πρέπει να ξέρουμε πως δεν έχουμε λάβει συγχώρεση για αυτό και πως θα πρέπει να το συζητήσουμε με τον πνευματικό μας πατέρα.

Μπορώ να κοινωνήσω μετά την εξομολόγηση;

Εάν επιθυμούμε να κοινωνήσουμε, θα πρέπει μετά την εξομολόγηση να ζητήσουμε την ευλογία του πνευματικού μας και εφόσον το επιτρέπει να προσέλθουμε στη Θεία Κοινωνία. Αυτός θα μας συμβουλέψει, έτσι ώστε να γνωρίζουμε πόσο συχνά να κοινωνούμε και με ποιον τρόπο να προετοιμαζόμαστε κατάλληλα.

Γιατί να εξομολογούμαι διαρκώς, αν ξέρω ότι θα επαναλάβω τα ίδια λάθη;

Όπως ο άνθρωπος που πάσχει από μια χρόνια ασθένεια δεν παύει ποτέ να επιδιώκει την ανακούφιση και θεραπεία του, έτσι και αυτός που επιθυμεί να κερδίσει την πνευματική του υγεία θα πρέπει να προσπαθεί εξίσου.

Η μετάνοια αποτελεί τον πυρήνα του πνευματικού αγώνα του κάθε πιστού. Το μυστήριο της εξομολόγησης εγγυάται πως κανένα αμάρτημα δεν μπορεί να μας κρατήσει μακριά από το έλεος του Θεού. Είναι το μεγαλύτερο δώρο και η απόδειξη της θεϊκής φιλανθρωπίας.

Τελικά, δεν είναι οι αμαρτίες μας αυτές που μας κρατούν μακριά από τη Θεία Χάρη, αλλά η άρνησή μας να μιλήσουμε στον Κύριο, αξιοποιώντας το μυστήριο της εξομολόγησης.

Συμπερασματικά

Το μυστήριο της εξομολόγησης καλλιεργεί την ταπείνωση και την εμπιστοσύνη στην απέραντη αγάπη του Θεού. Η πηγή των αμαρτιών μας δεν είναι τα ανθρώπινα πάθη, από τα οποία δεν μπορεί κανείς να απαλλαγεί, αλλά ο εγωισμός που συχνά αναπτύσσουμε. Η θεραπεία μας εξαρτάται από τη μετοχή μας σε μια προσωπική σχέση με τον Θεό, ενώ το μυστήριο της εξομολόγησης αποτελεί τον δρόμο για τη σχέση αυτή.

Είναι, συνεπώς, καλό και αναγκαίο να εξομολογούμαστε όχι μόνο τις περιόδους πριν από τις μεγάλες γιορτές του Πάσχα και των Χριστουγέννων, αλλά τακτικά, έτσι ώστε να μην κρατάμε μέσα μας κανένα πάθος.

«ὁ Θεὸς ὑπερηφάνοις ἀντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσι χάριν» (Ιακ. 4:6).

Κατά την τέλεση του μυστηρίου της εξομολόγησης, η σχέση μας με τον Θεό αποκαθίσταται. Ο Κύριος ευλογεί τον εξομολογούμενο, που άντεξε να ταπεινωθεί, να αναγνωρίσει το λάθος του και να ζητήσει τη βοήθειά Του μέσω του πνευματικού του.

Η πνευματική καθοδήγηση και η αξιοποίηση των συμβουλών του πνευματικού μας πατέρα αποτελούν για τους πιστούς ένα πανίσχυρο τείχος προστασίας από τη ματαιοδοξία και την υπερηφάνεια.

Προφυλασσόμαστε, έτσι, από την αλαζονεία και τον εγωισμό, ενώ καλλιεργούμε μέσα μας την αγάπη, προκειμένου να οδηγηθούμε κάποτε στην εν Χριστώ τελείωση του βίου μας.