Περίπου 9 χιλιόμετρα νοτιότερα της Ιερουσαλήμ, σε έναν λόφο καλυμμένο από πλούσια αμπέλια, συκιές και ελαιώνες, βρίσκεται η πόλη της Βηθλεέμ. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα εύφορη γη, όπως φαίνεται και από το όνομά της, το οποίο σημαίνει «οίκος του άρτου» ή «οίκος του κρέατος» (εβραϊκά: Bet Lehem).
Σήμερα, ανθεί εκεί η κτηνοτροφία, καθώς επικρατούν οι κατάλληλες συνθήκες για την εκτροφή μεγάλων κοπαδιών, προβάτων και άλλων ζώων.
Η πόλη της Βηθλεέμ ήταν γνωστή στους Εβραίους. Αποτελούσε τον τόπο, όπου είχε σταματήσει ο Αβραάμ πηγαίνοντας προς τη Μεσοποταμία. Ακόμη, στην τοποθεσία εκείνη είχαν γεννηθεί ο Ωβήδ, ο Ιεσσαί και ο βασιλιάς Δαβίδ του Ισραήλ, οι οποίοι αναφέρονται στην Παλαιά Διαθήκη.
Το σπουδαιότερο, βέβαια, γεγονός, που έλαβε χώρα στην πόλη, ήταν η γέννηση του Μεσσία, η οποία έγινε σε ένα ιερό σπήλαιο, λαξευμένο σε φυσικό βράχο.
Το σπήλαιο που υποδέχτηκε το Θείο Βρέφος ήταν γνωστό στους πρώτους χριστιανούς, οι οποίοι το επισκέπτονταν με σεβασμό και κατάνυξη. Αργότερα, γύρω στο 100 μ.Χ., ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Αδριανός λεηλάτησε την Παλαιστίνη και βεβήλωσε το σημείο αυτό, που είχε αποτελέσει την πρώτη κατοικία του Χριστού.
Το 327 μ.Χ., κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μεγάλου Κωνσταντίνου, η μητέρα του Αγία Ελένη έχτισε εκεί έναν μεγαλοπρεπή ναό. Αυτός έχει σχήμα σταυρού και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα μνημεία βυζαντινής αρχιτεκτονικής.
Ακριβώς κάτω από τον ναό είναι τοποθετημένο το ιερό σπήλαιο, το οποίο έχει διαστάσεις 12x4 και 3 μέτρα ύψος. Για να φτάσει κανείς χρειάζεται να κατεβεί 13 σκαλοπάτια. Τα κεριά είναι η μόνη πηγή φωτός, που καλύπτει τα τοιχώματά του με κατανυκτική λάμψη.
Το ακριβές σημείο της γεννήσεως, κοσμείται από ένα μεγάλο αστέρι, φτιαγμένο από ασήμι και μάρμαρο, τοποθετημένο στο δάπεδο του σπηλαίου. Σε άλλο σημείο βρίσκεται η φάτνη, που υποδέχτηκε στη γη το Θείο Βρέφος.
Στις 25 Δεκεμβρίου κάθε έτους, η Γέννηση του Χριστού γιορτάζεται στο σπήλαιο με μεγαλοπρέπεια, ενώ στη Θεία Λειτουργία παρίστανται ο Οικουμενικός Πατριάρχης, αξιωματούχοι και πλήθος πιστών.
Σύμφωνα με την παράδοση, οι Πέρσες κατακτητές, που έφτασαν εκεί το 614, στάθηκαν απέναντι από την Εκκλησία της Γεννήσεως δείχνοντας σεβασμό. Όχι μόνο δεν την κατέστρεψαν, αλλά επιπλέον απέτισαν φόρο τιμής στους Τρεις Μάγους, οι οποίοι ήταν Πέρσες και απεικονίζονταν σε ψηφιδωτό στον δυτικό τοίχο του νάρθηκα.
Το 1757, με διάταγμα του Σουλτάνου Οσμάν Γ΄, το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων ανέκτησε πλήρη δικαιοδοσία επί του ναού και του σπηλαίου.
Το ασημένιο δεκατετράκτινο αστέρι, που συμβολίζει το λαμπρό αστέρι της Βηθλεέμ, υποδεικνύει τον τόπο όπου πραγματώθηκε η ενσάρκωση του Λόγου του Θεού.
Η Αγία Ελένη ήταν αυτή που εντόπισε την αρχική πήλινη φάτνη, η οποία μεταφέρθηκε στη Βασιλική της Santa Maria Maggiore στη Ρώμη. Παρέμεινε εκεί έως τον 12ο αιώνα, ενώ στο σπήλαιο τη θέση της πήρε μια αντίστοιχη ασημένια φάτνη.
Ακριβώς δίπλα βρίσκεται το σημείο όπου προσκύνησαν οι Μάγοι. Στα βορειοδυτικά του σπηλαίου υπάρχει, μεταξύ άλλων, το πηγάδι από το οποίο η Παναγία έβγαλε νερό για να πλύνει τον νεογέννητο Ιησού.
