Η άκρα ταπείνωση
Ο άνθρωπος που διαθέτει ταπεινοφροσύνη δεν υπερηφανεύεται, δεν θυμώνει, δεν επικρίνει και δεν κατηγορεί τους γύρω του. Αντιθέτως, επικεντρώνεται στον εαυτό του και αναγνωρίζει τις προσωπικές του αδυναμίες. Αναζητά ηρεμία, αδιαφορεί για την κοσμική φασαρία και αποφεύγει τα περιττά λόγια, αναγνωρίζοντας πως αποβαίνουν επουσιώδη και φθοροποιά για την ψυχή του.
Κανείς βέβαια δεν απαλλάσσεται ολοκληρωτικά από την αμαρτία. Ζώντας μέσα στον κόσμο, ο κάθε χριστιανός έρχεται καθημερινά αντιμέτωπος με πράγματα που θα ήθελε να αποφύγει. Έπειτα μένει με τον εαυτό του και αισθάνεται την επίθετη των παθών, την κατάκριση, τον θυμό και την κούραση του καθημερινού βίου. Αναπτύσσονται έτσι μέσα του το άγχος, οι ενοχές και η θλίψη.
Αρκεί να αναλογιστούμε πόσο συχνά αισθανόμαστε ανίκανοι να επικεντρωθούμε στην προσευχή. Φορτισμένοι και γεμάτοι από έγνοιες, παραδινόμαστε στην άγνοια και την πλάνη. Η ψυχή μας, ως πολύτιμο σκεύος, γεμίζει από πράγματα ανούσια, έτσι ώστε αδυνατεί να φιλοξενήσει πια τον Χριστό.
Όπως μας συμβούλευσε ο ίδιος:
«μὴ οὖν μεριμνήσητε λέγοντες, τί φάγωμεν ἢ τί πίωμεν ἢ τί περιβαλώμεθα; Πάντα γὰρ ταῦτα τὰ ἔθνη ἐπιζητεῖ· οἶδε γὰρ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος ὅτι χρῄζετε τούτων ἁπάντων. Ζητεῖτε δὲ πρῶτον τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν.» (Κατά Ματθαίον 6:31-33)
Η αρετή της ταπείνωσης
Σύμφωνα με την παράδοση, ένας πιστός ρώτησε κάποτε έναν άγιο: «Πώς μπορώ να αγαπήσω τον Θεό;» και εκείνος του απάντησε: «Με ταπείνωση.»
Η υπερηφάνεια εμποδίζει τον άνθρωπο να προοδεύσει πνευματικά, να γίνει ενάρετος και να προσομοιάσει στους αγίους, αφού αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο αναπτύσσονται τα πάθη. Αντίθετα, η ταπείνωση είναι ο πυρήνας από τον οποίο γεννιούνται όλες οι αρετές:
«καὶ εἶπεν αὐτοῖς· ὑμεῖς ἐστε οἱ δικαιοῦντες ἑαυτοὺς ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων, ὁ δὲ Θεὸς γινώσκει τὰς καρδίας ὑμῶν· ὅτι τὸ ἐν ἀνθρώποις ὑψηλὸν βδέλυγμα ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ.». (Κατά Λουκά 16:15)
Η ταπείνωση ήταν πάντοτε το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό των αγίων, ο φύλακας της αγάπης και της καλοσύνης.
Με αυτήν κερδίζουμε τη Θεία Χάρη και την ευλογία του Κυρίου. Όταν εκλείπει, απουσιάζουν μαζί της η δικαιοσύνη, η ειλικρινής προσφορά και η υπομονή. Η προσευχή του ανθρώπου ατονεί και η πνευματική του προσπάθεια χάνει τη δύναμή της.
Όπως αναφέρεται και στην προς Κορινθίους επιστολή, είναι σημαντικό για τον άνθρωπο να θυμάται πως δεν μπορεί να μοχθεί μόνος του, εξουθενώνοντας τον εαυτό του και εκβιάζοντας τη θνητή του φύση. Αντιθέτως, εγκαταλείποντας την υπερηφάνεια, μπορεί να παραδοθεί στο θέλημα και την αγάπη του Θεού, που θα τον φροντίσει:
«Επέτρεψε δε ο Κύριος τους φοβερούς αυτούς και θανασίμους κινδύνους δια να μη έχωμεν πεποίθησιν στον εαυτόν μας, αλλά στον Θεόν, ο οποίος ανασταίνει τους νεκρούς.».
(Β΄ Επιστολή προς Κορινθίους 1:9)
Η ταπείνωση μοιάζει έτσι με ζυγαριά. Όσο πιο χαμηλά κατεβαίνει η μία πλευρά, τόσο υψηλότερα ανεβαίνει η άλλη.
Ο Άγιος Κυπριανός έλεγε: «Η ταπείνωση είναι η βάση της αγιότητας.»
Η πίστη προϋποθέτει την υπομονή, ενώ η υπερηφάνεια είναι η αρχή όλων των παθών. Η ελπίδα βασίζεται στην ταπείνωση, καθώς ο άνθρωπος που υποτάσσεται στο θέλημα του Κυρίου συνειδητοποιεί την αδυναμία του και στρέφεται προς τον Θεό, από όπου αντλεί ζεστασιά και φροντίδα.
Έτσι, ενισχύεται η αγάπη προς το πρόσωπό Του. Το ταπεινό πνεύμα αναγνωρίζει οτιδήποτε το θεάρεστο, αισθάνεται τη χάρη του Κυρίου και τη Θεία Πρόνοια.
Υπομονή και ταπείνωση
Η υπομονή πηγάζει από την ταπείνωση. Ο ταπεινός άνθρωπος αναγνωρίζει τα ελαττώματα και τα λάθη του. Συγχωρεί, ακόμη, τον εαυτό του και τους γύρω του, γαληνεύει και αποκτά ψυχική ειρήνη.
Όπως μας συμβουλεύει ο Κύριος, μπορούμε πάντα να εναποθέτουμε το φορτίο μας στα χέρια Του, να απελευθερωνόμαστε και να αναπαυόμαστε στη φροντίδα του.
«Δεῦτε πρός με πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Άρατε τὸν ζυγόν μου ἐφ᾿ ὑμᾶς καὶ μάθετε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· ὁ γὰρ ζυγός μου χρηστὸς καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν ἐστιν.» (Κατά Ματθαίον 11:28-30)
Τι είναι η ταπείνωση στην πράξη;
Ταπείνωση σημαίνει να αναγνωρίζουμε την ασημαντότητά μας. Η πίστη μας τρέφεται από τις σκέψεις, εκφράζεται με τη γλώσσα και εκδηλώνεται με τις πράξεις μας.
Μόλις την κάνουμε εσωτερική μας συνήθεια, με την υπομονή και την καθαρότητα των σκέψεών μας, τότε αυτή αρχίζει να εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Όταν ο νους ηρεμεί, ηρεμούν σταδιακά οι ομιλίες και η φασαρία της καθημερινότητας.
Παραδινόμαστε στη σιωπή. Αρχίζουμε να εκφραζόμαστε με ειλικρίνεια και απλότητα. Απορρίπτουμε τις περιττές κουβέντες, την περιαυτολογία και την κατάκριση των γύρω μας.
4 τρόποι για να έχουμε ταπείνωση
- Δεν κατακρίνουμε τους άλλους·
- Δεν τους διακόπτουμε όταν μιλούν και εκφράζουν οποιεσδήποτε σκέψεις ή απόψεις τους·
- Δεν οργιζόμαστε και δεν λογομαχούμε με όσους έχουν αντίθετη γνώμη από εμάς·
- Δεν αγωνιούμε διαρκώς, αναλύοντας προβλήματα και ανησυχίες για το μέλλον.
«εὐλογεῖτε τοὺς διώκοντας ὑμᾶς, εὐλογεῖτε καὶ μὴ καταρᾶσθε. Χαίρειν μετὰ χαιρόντων καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων.» (Α’ Επιστολή προς Ρωμαίους 12:14-15)
Έτσι, γινόμαστε αγαθοί και πράοι. Δεν κλονιζόμαστε από τα πάθη του κόσμου, αλλά διατηρούμε καθαρό βλέμμα και ειλικρινή αγάπη για τους γύρω μας.
Η αποδοχή της ταπείνωσης
Η ταπείνωση αποτελεί τον δρόμο προς τη σωτηρία μας και εκφράζεται με πολλούς τρόπους. Ένας ταπεινός άνθρωπος, όσο αμαρτωλός κι αν είναι, μπορεί να σωθεί, καθώς έχει επίγνωση των αδυναμιών του. Αντίθετα, ο εγωιστής, όσο και αν προσπαθεί να πράττει το σωστό, χάνεται τελικά στη φιλαυτία του, αφού αδυνατεί να νοιαστεί ειλικρινά για τον κόσμο γύρω του.
Ο ίδιος ο Κύριος μας καλεί να μιμηθούμε όχι μόνο την πραότητα, αλλά και την ταπείνωσή Του, λέγοντας: «μάθετε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ.»
Η ταπείνωση είναι καρπός της αγάπης. Όποιος αγαπά, υπομένει αδιαμαρτύρητα και υπερβαίνει την αδικία. Δεν παραπονιέται και δεν παλεύει να υπερασπιστεί τον εαυτό του, αλλά αφήνεται στη Θεία βούληση.
Ο κάθε άνθρωπος έχει δύο επιλογές. Η πρώτη είναι η αγάπη, η πηγή όλων των αρετών. Η δεύτερη είναι ο εγωισμός. Ο καθένας μας επιλέγει είτε να ενωθεί με τον Κύριο και να σώσει την ψυχή του από τη φθορά, είτε να προσκολληθεί στο «εγώ» του και να χαθεί.
Προσευχή για ταπείνωση – Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης
Φιλάνθρωπε Κύριε, πώς δε λησμόνησες τον αμαρτωλό δούλο σου αλλά γεμάτος έλεος με είδες από τη δόξα σου και μου εμφανίστηκες με ακατάληπτο τρόπο! Εγώ πάντοτε σε προσέβαλλα και σε λυπούσα.
Συ όμως, Κύριε, για τη μικρή μου μετάνοια μου έδωσες να γνωρίσω τη μεγάλη σου αγάπη και την άμετρη αγαθότητά σου. Το ιλαρό και πράο βλέμμα σου έθελξε την ψυχή μου.
Τί να σου ανταποδώσω, Κύριε, ή ποιόν αίνο να Σου προσφέρω; Συ δίνεις τη χάρη σου, για να καίγεται αδιάλειπτα η καρδιά μου από αγάπη και δεν βρίσκει πια ανάπαυση ούτε νύχτα ούτε μέρα από τη θεϊκή αγάπη.
Η θύμησή σου θερμαίνει την ψυχή μου, που τίποτε στη γη δεν την αναπαύει εκτός από Σένα. Γι' αυτό με δάκρυα Σε ζητώ, και πάλι ποθεί ο νους μου τη γλυκύτητά σου... Κύριε, δώσε μου να αγαπώ μόνον Εσένα.
Συ με έπλασες, Συ με φώτισες με το άγιο βάπτισμα, Συ συγχωρείς τα αμαρτήματά μου και μου δίνεις τη χάρη να κοινωνώ το τίμιο Σώμα και Αίμα σου. Δώσε μου τη δύναμη να μένω πάντα κοντά σου. Κύριε, δώσε μου τη μετάνοια του Αδάμ και την άγια ταπείνωσή σου.
Αμήν
