Παναγία Τριχερούσα: Το ιστορικό της θαυματουργής εικόνας

Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Τριχερούσας ανήκε στον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό. Μεταφέρθηκε στο Άγιον Όρος κατά τον 13^ο αιώνα. Σήμερα αποτελεί το ιερό κειμήλιο και την προστασία της Ιεράς Μονής Χιλανδαρίου.

Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Τριχερούσας ήταν οικογενειακό κειμήλιο του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού και ήταν, αρχικά, τοποθετημένη στο παρεκκλήσι του σπιτιού του.

Ο άγιος ανέλαβε κατά τα έτη 705-715 τη θέση του πρώτου συμβούλου του χαλίφη της Συρίας. Έτσι, ασχολήθηκε με ορισμένα από τα πιο σημαντικά θέματα της επικράτειας, μεταξύ των οποίων ήταν και τα ζητήματα που αφορούσαν τον χριστιανικό πληθυσμό.

Την ίδια περίοδο, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία διχάστηκε εξαιτίας της έριδας της εικονομαχίας. Ο Άγιος Ιωάννης υπήρξε ο μεγαλύτερος υπερασπιστής των ιερών εικόνων. Θεωρήθηκε για τον λόγο αυτό αιρετικός και διώχθηκε ως ειδωλολάτρης. Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄, ο οποίος ήθελε να τον εξαφανίσει, έγραψε στον χαλίφη και τον συκοφάντησε.

Εκείνος διέταξε την άμεση σύλληψή του. Ο Άγιος Ιωάννης σύρθηκε στην κεντρική πλατεία της περιοχής, όπου και του απέκοψαν το ένα του χέρι, χλευάζοντας και ταπεινώνοντάς τον. Πέρασε, έπειτα, όλη τη νύχτα προσευχόμενος κρυφά, μπροστά από την εικόνα της Θεοτόκου, ζητώντας θεραπεία και στήριξη, ώστε να συνεχίσει τον αγώνα. Κάποια στιγμή βυθίστηκε στον ύπνο. Είδε τότε τη Θεοτόκο να του λέει πως η πληγή του χεριού του θα γιατρευτεί μέσα από την εικόνα της.  

Ο Άγιος ξύπνησε και είδε πως το χέρι του ήταν όντως υγιές. Από τη χαρά του, παρήγγειλε ένα αργυρό ομοίωμα της παλάμης του, το οποίο τοποθέτησε στο κάτω και αριστερό μέρος της εικόνας. Η ιστορία αυτή ήταν ο λόγος, για τον οποίο η Παναγία της αγιογραφίας ονομάστηκε Τριχερούσα. Μετά από το θαύμα ο Άγιος Ιωάννης πήρε την απόφαση να εγκαταλείψει τη θέση του και να γίνει μοναχός στην Παλαιστίνη, στη Λαύρα του Αγίου Σάββα του Ηγιασμένου. Μαζί του πήρε και την εικόνα.

Το έτος 1217 ο Άγιος Σάββας, γιος του Οσίου Συμεών του Μυροβλήτη (Στέφανου Νεμάνια) πρώην κυβερνήτη της Σερβίας, μετέφερε την εικόνα στο Άγιον Όρος, όπου την τοποθέτησε στην Ιερά Μονή Χιλανδαρίου. Εκεί παρέμεινε έως το 1347. Έπειτα μεταφέρθηκε στη Σερβία, στην Ιερά Μονή Στουντένιτσας, από τον Κράλη Δρούσαν, ο οποίος την πήρε μαζί του ως ευλογία.

Όταν στις αρχές του 15^ου αιώνα οι Σέρβοι αντιλήφθηκαν πως κινδύνευαν να υποδουλωθούν στους Τούρκους, αποφάσισαν να σώσουν το θαυματουργό κειμήλιο. Οι μοναχοί το τοποθέτησαν στη ράχη ενός γαϊδάρου, τον οποίο άφησαν ελεύθερο για να οδηγηθεί από Θεό σύμφωνα με τη Θεία Πρόνοιά Του.

Το ήσυχο ζώο διέσχισε όλη τη Σερβία και τη Μακεδονία, φτάνοντας έως το Άγιον Όρος. Οι μοναχοί στην Ιερά Μονή Χιλανδαρίου υποδέχτηκαν την αγία μορφή της Θεοτόκου με μεγάλες τιμές. Σύμφωνα με την παράδοση, το ευλογημένο γαϊδούρι έπεσε στο έδαφος νεκρό αμέσως μόλις η εικόνα τοποθετήθηκε στο ιερό του ναού της μονής. 

Σήμερα, η Παναγία Τριχερούσα θεωρείται προστάτιδα της Ιεράς Μονής Χιλανδαρίου, καθώς και όλων των Σέρβων ορθόδοξων πιστών. Πρόκειται για ένα παλαιό βυζαντινό έργο, άριστα συντηρημένο και με μεγάλη αξία. Σύμφωνα με τους μελετητές, αποτελεί έργο Έλληνα αγιογράφου του 4^ου αιώνα. Ωστόσο, οι μοναχοί του Άθω υποστηρίζουν πως η εικόνα είναι έργο του Αγίου Λουκά, ο οποίος βρισκόταν στη Δαμασκό την ίδια περίοδο με τον Άγιο Ιωάννη.

Η εικόνα της Παναγίας Τριχερούσας ακολουθεί τον τύπο της Οδηγήτριας. Η Θεοτόκος κρατάει με το δεξί χέρι το Θείο Βρέφος, ενώ το αριστερό βρίσκεται σε θέση δέησης.

Η αγιογραφία είναι φιλοτεχνημένη επάνω σε μεγάλο κομμάτι ξύλου (110 х 90 εκ.). Αρχικά προοριζόταν για λιτανείες. Στην πίσω πλευρά της απεικονίζεται ο Άγιος Νικόλαος. Το κάλυμμα είναι φτιαγμένο από ακριβό μέταλλο με πολύτιμους λίθους. Αφήνει ανοιχτά μόνο το πρόσωπο και τα χέρια των δύο μορφών. Παλαιότερα, μπροστά από την αναπαράσταση κρεμόντουσαν πλήθος νομισμάτων, χρυσών και αργυρών ταμάτων των πιστών, που κατέφευγαν στην Παναγία.

Το απολυτίκιο

Κατά τη γιορτή της σύναξης της Παναγίας Τριχερούσας στο Άγιο Όρος ψάλλονται το ακόλουθο απολυτίκιο και κοντάκιο.

Ἀπολυτίκιον. Ἦχος δ´. Ταχὺ προκατάλαβε.

Τὴν θείαν Εἰκόνα σου, ἐκ Παλαιστίνης ἡμῖν, ὁ Σάββας ὁ ἔνθεος, ἣν Τριχεροῦσαν Ἁγνή, καλοῦμεν μετήνεγκεν, ἤν περ Χιλανδαρίου, ἡ Μονὴ κεκτημένη, ὕμνον σοι Θεοτόκε, ἀναμέλπει βοῶσα· Χαῖρε Κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σου. (Ἐκ γ´.)

Κοντάκιον. Ἦχος πλ. δ´. Τῇ ὑπερμάχῳ.

Τῆς Θεοτόκου τὴν εἰκόνα τὴν πανσέβαστον ἥ Τριχερούσα ξένῳ θαύματι ὠνόμασται, προσκυνήσωμεν ἐν πίστει καὶ εὐλαβείᾳ. Ἀλλ᾿ ὦ Κόρη τὴν Μονήν σου ταύτην φύλαττε, ἀπὸ πάσης συμφορᾶς.